واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
477
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
خراج خراسان تقريبا همين ارقام را براى دوران سامانيان ذكر مىكنند . درآمد عمرو ، كه ماوراء النهر را در تصرف نداشته ، محتملا خيلى كمتر بوده ولى در عوض ، بر خلاف عصر طاهريان ، كه بخشى از آن به كيسهء خليفه مىرفت ، كلا در اختيار عمرو بوده . اخبارى كه مؤيد ارسال نقدينه از طرف او به بغداد باشد در دست نيست - مگر هدايائى كه گاهوبيگاه مىفرستاده . به گفتهء ابن معين « 1 » عمرو نخستين پادشاه مسلمان بود كه نام خويش را در خطبه آورد و حال آنكه پيش از آن خطبه فقط بنام خليفه خوانده مىشد . حتى چنانچه خبر منقول در تأليف وى را خطا بشماريم « 2 » معهذا توان گفت كه عمرو پادشاهى مستقلتر از طاهريان بوده . به گفتهء ابن خلكان خراسان از ديربازى فرمانفرماى خردمند و قابلى مانند عمرو به خود نديده بود . گرديزى دربارهء سياست مالى وى مطالبى به مضمون زير مىنويسد « 3 » كه ظاهرا از سخنان سلامى اخذ كرده . عمرو سه خزانه داشت . در خزانهء اول درآمد از خراج و غيره گرد مىآمد . اين وجوه صرف نگهدارى لشكريان مىگشت . خزانهء دوم ويژهء درآمدهاى املاك شخصى پادشاه بود و مخارج دربار از اين محل پرداخت مىشد . خزانهء سوم به عوايد اتفاقى « 4 » و
--> ( 1 ) - « فردوس التواريخ » ، ورق a 400 : « پيش از آن در خطبه جز خليفه را دعا نمىكردند و بنياد نام پادشاه در خطبه او نهاد » . ( 2 ) - رجوع شود به گفتهء نرشخى ( چاپ شفر ، 77 ) دربارهء خطبه به نام يعقوب و زانپس بنام نصر بن احمد در بخارا . ولى شايد اين گفتهها چندان مورد اعتماد نباشد . ظاهرا عمرو نخستين فرمانفرماى مشرق بوده كه نام خود و پدر خويش را بر سكه نقره ضرب كرد . رابطهاى كه در كشورهاى اسلامى ميان سكه و خطبه وجود داشته بر همه معلوم است . ( 3 ) - « متون » ، ص 4 ( گرديزى ) . ( 4 ) - معنى كلمهء « احداث » كه كرمر نتوانسته توضيح دهد از متن كلام پيداست .